Miotła, modlitwa i małe wyjątki od reguły

Podział ról w Gwinei, jak w wielu innych krajach afrykańskich, jest prosty i klarowny. Kobieta zajmuje się domem: gotuje, zmywa, pierze, sprząta i w międzyczasie ogarnia dzieci — najlepiej wszystkie naraz, z uśmiechem i bez narzekania. Mężczyzna natomiast… modli się i pracuje. Przy czym to drugie, umówmy się, nie zawsze wychodzi zgodnie z planem.

Oczywiście, jak w każdej zasadzie, i tu zdarzają się wyjątki. Czasem są one wyciągane na pokaz, niczym odświętny strój zakładany tylko na ważne okazje. Innym razem wynikają z autentycznego przekonania, że miotła nie gryzie, a dziecko nie eksploduje w rękach ojca.

Rodzin takich jak Usmanne i jej mąż z Labé — gdzie mężczyzna w razie potrzeby potrafi zakasać rękawy i partycypować w domowych obowiązkach — jest jednak jak na lekarstwo. To raczej egzotyczny okaz niż lokalny standard. Widok mężczyzny pomagającego w domu wciąż budzi tu większe zdziwienie niż brak prądu.

Ale kto wie — może to właśnie od takich „rzadkich gatunków” zaczynają się małe rewolucje.A może wcale nie są potrzebne.

Życie w zgodzie z naturą, czyli szczur XXL na obiad

Ze wspomnień gwinejskich uporczywie powraca mi obraz Karla — Niemca, który z pasją i uporem starał się żyć „w zgodzie z naturą”. Jego zamiłowanie do wykorzystywania cudów afrykańskiej ziemi było szczere, ale czasem pełne komicznych zwrotów akcji.

Tego ranka Karl krząta się po ogrodzie jak dziecko w sklepie z zabawkami. Rozpala ogień, a potem z triumfem wskazuje na klatkę, w której siedzi coś, co wygląda jak szczur w wersji XXL. „Będzie uczta!” — zaciera ręce. Naturalne mięso, zero chemii. Karl zawsze jest wniebowzięty, gdy jego pułapka przyniesie efekt. Nawet jeśli miejscowi kręcą głowami i mówią, że to niejadalne, on odpowiada pewnie: „Ale w internecie czytał, że można!”.

Tym razem szczur nie stawiał większego oporu. Dał się złapać bez walki i szybko zakończył swój żywot. Karl, pełen entuzjazmu, wrzucił zdobycz na ogień. I wtedy zaczęło się przedstawienie. Zamiast apetycznego mięsa, z klatki piersiowej zwierza wypłynęła substancja przypominająca galaretę. Duże, drżące kulki, połączone w dziwną masę.

Karl patrzył, kręcił głową i w końcu stwierdził: „Chyba jednak tego nie zjem. Dam psu sąsiadów, i tak mnie często wkurza”. Plan wydawał się prosty. Ale pies, po krótkim obwąchaniu, spojrzał na Karla z miną mówiącą: „Myślisz, że ja to ruszę?” — i odszedł bez słowa.

Akurat ten kulinarny eksperyment zakończył się fiaskiem. Zdrowy rozsądek miejscowych wygrał.

Miasto jeszcze śpi, ja już jadę

Nongo, szósta rano. Głos muezina jest jedynym dźwiękiem miasta. Ulice jeszcze śpią. Biznesy pozamykane, pojedyncze samochody, kilka motocykli – Konakry w wersji minimalistycznej.

Zatrzymujemy jedną mototaksówkę. John długo negocjuje cenę. Sto tysięcy na lotnisko. 

Jedziemy. Wiatr we włosach, wiatr w twarz, wiatr mnie otula, jakby miasto chciało powiedzieć: jeszcze chwilę zostań. Puste ulice suną pod kołami. Skrzyżowanie Kassa zaczyna się budzić – kramy rozwijają się jak poranne kwiaty, sprzedawcy przecierają oczy, życie wraca na swoje miejsca.

Dalej, w stronę lotniska, ruch narasta powoli. Miasto budzi się do jednego z ostatnich dni ramadanu. A ja czmycham od tego wszystkiego na motocyklu.

Kierowca wykorzystuje jeszcze niezbyt zatłoczoną ulicę. Jedzie szybciej, niż powinien mieć w zwyczaju. Jean napomina go spokojnie: faire doucement – jedź wolniej. Lotnisko.

I nagle wszystko się zamyka w jednym zdaniu, w jednym oddechu, spojrzeniu. Czas pożegnania, zanim Gwinea na dobre się obudzi. Pozostają telefony.

Wreszcie pochmurny dzień

Pierwszy pochmurny poranek w Konakry. Odsłaniam zasłonę i miasto wygląda… dziwnie. Jakby ktoś zdjął filtr „słońce”. To dlatego nie jedziemy na wyspy – gdyby zaczęło padać, łódki by stamtąd nie wracały. A jutro rano mam samolot. 

John znika po chleb. Wraca i robi omlet z awokado. Leniuchujemy. Pochmurne poranki też mają swoje zalety.

Wychodzimy wczesnym popołudniem. Słońce jednak wróciło. Jedziemy do Matoto zapłacić za łóżko – workiem pieniędzy - taką wartość ma frank gwinejski. Dochodzimy do głównej ulicy, podjeżdża tuk-tuk. Siadamy po dwóch stronach kierowcy, jak w równowadze kontrolowanej. Jedziemy w stronę Lambanyi. Skrzyżowanie, wspólne taksówki, ruch, zawrót głowy. "Gustowne" opony ustawione jak instalacja artystyczna. Gwar, harmider, busiki ze zwisającymi ludźmi z otwartych tylnych drzwi. 

Mijamy rondo z globusem na wykafelkowanym postumencie. Globalizacja w kafelkach.

Po prawej malownicze targowisko. Jean bierze mój aparat i robi zdjęcia. Przejeżdżamy skrzyżowanie z pomnikiem faceta z instrumentem – wygląda, jakby grał miastu do tańca. Dalej jedziemy już jednym motocyklem.

Sklep meblowy. John kładzie na stół grube pliki banknotów, a ja patrzę przez szybę na busiki z chłopakami zwisającymi z tylnych drzwi. To oni przyciągają mój wzrok, nie meble.

Motocyklem jedziemy na targowisko. Przeciska się między pojazdami, jakby miał łokcie. Gdyby miał, powiedzielibyśmy, że się nimi rozpycha. Każe mi czekać na początku targu – a może na końcu, bo tu wszystko jest względne. Nie chcę wiedzieć, po co on tam idzie. Znajduję drewnianą ławkę przy punkcie operatora sieci telefonicznej. Siadam. Naprzeciwko na ławce śpi facet. 

Wychodzimy prosto na wielkie skrzyżowanie BAMBETO. W remoncie. Potężny wiadukt w budowie. Skrzyżowanie strategiczne: w jedną stronę centrum handlowe, w drugą lotnisko, w trzecią dzielnica hotelowa, w czwartą wielki meczet z okrągłą kopułą. John wybiera taksówkę – najlepszą, najładniejszą. Siedzimy razem z przodu. Przez okno robi zdjęcie państwowej telewizji. Jak afrykański paparazzi.

Motocyklem jedziemy do lokalnego fast foodu w Kepe. Skrzydełka z kurczaka, frytki. Jest Wi-Fi – luksus najwyższej klasy. Dwoma motocyklami wracamy do domu inną drogą.

Wieczorem przyjeżdża Ibrahima. Gadu-gadu o podróżach, światach, planach. Żegnamy się. Z Johnem szybko ustalamy kolację: szynka w puszce, chleb kupujemy tez na ulicy? Nie, chleb on kupuje w piekarni. Trójkółką po pomidory i chleb. Piekarnia nowoczesna, elektryczna, a chleb dmuchany – nie te długie bagietki z tradycyjnych pieców.

Dochodzimy do głównej ulicy. Wyciągamy rękę po trójkółkę.

Odwołany lot i urodziny po półnmocy

Rano kręcę się w pościeli jak bielizna w pralce bez wody. Myję się, otwieram komputer – życie cyfrowe zaczyna się wcześniej niż życie ulicy. Chłopaki wychodzą z Kashem załatwiać sprawę biletu. Wracają po południu z niczym. Bilet jak duch – wszyscy o nim mówią, nikt go nie widział.

Ja w tym czasie ratuję własne życie lotnicze: odwołany lot, nowy bilet, kilka kliknięć, kilka westchnień, trochę nerwów. Globalizacja działa świetnie – można utknąć wszędzie.

Siedzimy w domu. Wieczorem wychodzimy. Trójkółka wiezie nas do KEPE. John załatwia swoje sprawy na pewnym targowisku przy pewnym skrzyżowaniu – handel, rozmowy, drobne negocjacje, świat w pigułce. Potem motorem na plażę. Chłopacy ćwiczą głosy, śpiewają na skałach nad morzem. Głosy niosą się nad wodą, jakby morze miało je zapamiętać i oddać komuś dalej.

W domu jemy zamówione wcześniej "too" z manioku z sosem z mięsem i krabami. Kawałki kraba znikają w jego ustach w tempie ekspresowym. Słychać chrupanie, potem ssanie, a na końcu resztki lądują na stole – pogryzione, przemielone, po przejściach. Krab nie miał szans.

Ja się kładę spać. Oni wychodzą biegać – każdy radzi sobie z wieczorem po swojemu.

Budzi mnie o północy. Bardzo chce mi się spać. Bardziej niż wszystkiego innego. Prosi, żebym przyszła do salonu. Idę półprzytomna, w stanie między snem a jawą. Na stole urodzinowy tort.

I wtedy śpiewają mi „Happy Birthday”.

Afryka – zawsze wie, kiedy zaskoczyć.

Morze z daleka, prąd z doskoku

Budzę się tradycyjnie o 7. Wszyscy już na nogach, młody myje podłogę, słońce rozlewa się po tarasie jak świeżo rozlane mango smoothie i pięknie podświetla morze. Fatimata stroi się w jedną ze swoich absolutnie zjawiskowych sukienek i rusza na uczelnię – ja jeszcze w trybie „oczy otwarte, mózg nieobecny”.

Siedzę na balkonie. Widok znajomy: morze w oddali, sąsiedzi kręcący się po podwórku, na tacy plastikowe łyżki do bouillie już gotowe do akcji. Morze z daleka wygląda lepiej – oddzielone dachami i koronami drzew, trochę jak pocztówka, która nie mówi całej prawdy. Popołudniowe słońce opiera mi się o twarz.

Woda w kranie? Była. Teraz jej nie ma. W łazience za to stoi wielka beczka i kolekcja pojemników – magazyn hydrauliki zastępczej.

Idę do sklepu po klasyczny zestaw przetrwania: chleb, wodę, sardynki. W głębi sklepiku, na podłodze, siedzi dziewczyna i z anielskim spokojem kaligrafuje wersety Koranu na drewnianej tabliczce. 

Czekam na Muhameda i ruszamy na plażę. Plaża w wersji lokalnej: śmieci, błoto, czarny mulisty piasek przechodzący nagle w „prawie biały”, woda gdzieś tam daleko, jak obietnica. Gorąco. Budy kawiarniane świecą pustkami, bo nikt nie je, nikt nie pije, ale wszyscy naprawiają: stukanie młotka o blachę, ktoś reperuje coś przed świętem końca ramadanu. Smród, śmieci, a obok – nowe, piękne domy, świeżo postawione, jakby z innego świata. Słońce mnie osłabia. Ramadanowe popołudnie: na podwórkach zaczyna się kulinarny ferment.

Kankou częstuje mnie w domu bouillie z ryżu. W międzyczasie napełnia butelki miodem, który sprzedaje – multitasking level Afryka.

Wracam do Johna do Nongo. Otwiera jego kolega Kash: wytatuowany Leończyk, handlarz narkotyków w Kanadzie, z której musiał uciekać. Teraz kombinuje, jak wrócić. Widzi szansę przez Bahamas. Cały czas dzwoni, krzyczy, gestykuluje, negocjuje los.

Po kilku minutach wraca John. Dzwoni do restauracji, zamawia jedzenie. Pyta: ryba czy mięso? Wybieram rybę. John chce jeszcze pogadać z Leończykiem z restauracji, żeby dokładnie wytłumaczyć, co i jak ma być przygotowane – logistyka gastronomiczna na poziomie międzynarodowym. 

Restauracja trochę dalej niż Big Fataya – lokalny punkt odniesienia wszystkiego w tej dzielnicy. Obok libański warsztat samochodowy, przy ulicy grillują się kurczaki i ryby, robi się attiéké, dym z węgla drzewnego szczypie mnie w oczy, wszędzie dym, zapachy i życie.

Wchodzimy do środka. Przede mną ląduje ogromny talerz, a na nim jeszcze większa ryba z attiéké. Zwycięstwo dnia.

Tego wieczoru długo nie ma prądu, bo wczoraj – w poniedziałek wielkanocny – był przez cały dzień. Bilans energetyczny musi się zgadzać.

Kładę się spać. John wychodzi z Kashem załatwiać sprawy biletowe. Wracają, kiedy prąd już jest. Afrykańska noc domyka się jak klamra.

Poniedziałek wielkanocny w ramadanie

Poniedziałek Wielkanocny. Tylko w mojej głowie. Nie ma to nic wspólnego z tym, co się tutaj dzieje. Tu ramadan jest na ostatniej prostej. Dzieci dostały cały tydzień wakacji. W nocy była pierwsza noc modlitw w meczecie – od pierwszej do czwartej rano. Rytm dobowy rozjechany, jak wszystko w ramadanie.

Na śniadanie: chleb z majonezem. Albo z margaryną. Zależnie, co szybciej wpadnie w ręce.

Żona i siostra Ourego idą po wodę do studni. Zapasy z kranu obok domu już się skończyły. Woda pojawia się w nim raz w tygodniu, na krótko – wtedy napełnia się wszystko: wiadra, kanistry, co popadnie. Przy studni też jest kran i pompa na prąd. Jak jest prąd, to jest czysta woda. Jak nie ma – jest studnia.

Tuż obok studni stoją domy. Poranna krzątanina toczy się na małym podwórku, w dużej bliskości. Ktoś myje dziecko, ktoś pierze. Dzieci biegają, krzyczą, coś jedzą. Pośrodku mangowiec – majestatyczny, spokojny – trzyma na zwisających łodyżkach dojrzewające owoce. Słońce już mocno przypieka.

Gdy woda zostaje przyniesiona, dzieci jedzą śniadanie. Gorąca woda z termosu, mleko skondensowane z puszki, chleb i lekko zjełczała margaryna z litrowego plastikowego pojemnika. Stały zestaw.

Dom Ourego leży w dolinie rzeki. Droga do góry jest stroma, więc wychodzę pieszo, do miejsca, gdzie Oury może podjechać motorem. Jedziemy pożegnać się z rodziną Abdoulaya. Żona jeszcze śpi – przedpołudniowy, ramadanowy dzień. Obok małe targowisko już tętni życiem.

Dzieciaki z podwórka na mój widok wybiegają. Chcą nieść bagaże. Mówię, że tym razem niestety nie zostaję.

Potem jedziemy do szkoły Muhameda. Poniedziałek Wielkanocny, zaczynają się tygodniowe ferie. W następnym tygodniu – pewnie we wtorek – będzie święto kończące ramadan. Do szkoły przyszli wszyscy uczniowie, także z innych szkół. Robią zdjęcia tym, którzy będą zdawali egzaminy.

Siedzimy w biurze dyrektora. Muhamed robi ksera. W pokoju nauczyciela matematyki – wicedyrektora – jest potwornie gorąco. Bardzo zakurzony globus. W rogu dywaniki modlitewne. Przed drzwiami kupa śmieci. W końcu wychodzimy na zewnątrz z krzesłami.

Wracam z Muhamedem. Po drodze zabiera mnie Kankou. W poprzedni czwartek została okradziona w aptece – czterech zamaskowanych bandytów, dwóch z bronią. Z jej tarasu piękny widok na miasto i morze.

Na tarasie dziewczyny ubijają i gotują na butlach gazowych. Fatimatou z Czadu ma na sobie luźną czerwoną sukienkę i gustowną czapkę. Jest już prawie ciemno. Rozkładają obrus i siadają do jedzenia. Najpierw migdały, potem sos mięsno-krabowy z ziemniakami i chlebem. Na koniec hamza – coś jak buji – z mlekiem.

Siedzę na macie. Patrzę na dachy, korony drzew, morze. Kankou wyjmuje z worka sukienki, które sprzedaje. Jedna po drugiej. Schodzą się sąsiadki, oglądają to, co zamawiały. Dźwięk tłuczka w drewnianym moździerzu ubija w mojej głowie wszystko, co wydarzyło się w tej podróży do tej pory – krajobrazy, rozmowy, twarze. Wszystko się miesza.

Nie mogę oderwać wzroku od smukłej, wyniosłej postaci Fatimatou. Siedzi na niskim plastikowym taborecie. Jej ręce sprawnie krążą między wielkim drewnianym moździerzem a palnikiem gazowym. Z tego, co wrzuca, ubija i miesza, powstaje aromatyczny sos.

Na dole Muhamed pije ataję z kolegami. Jestem zmęczona. Kładę się spać. Ze mną w łóżku pięcioletnia Aisha. Kankou obok. Na podłodze jej bratowa z dwójką dzieci i młodsza siostra. Siedem osób w jednym małym pokoju. Noc zamyka się nad nami jak klamra.